1. Неге «жұмыскер сияқты» болмайды
Толық материалдық жауапкершілік туралы шарт, материалдық жауапты лауазымдар тізбесі, ұжымдық (бригадалық) жауапкершілік және жалақыдан ұстау — Еңбек кодексінің құралдары (115 және 123-баптар). Олар тек жұмыскерлер үшін бар.
Егер оларды өзін-өзі жұмыспен қамтығанмен жасалған шартқа көшірсе, шарт еңбек шартына ұқсай бастайды. Ал 2026 жылғы 8 маусымнан бастап Еңбек кодексінің 26-бабының 1-1-тармағы бойынша еңбек шартының кемінде бір белгісі бар азаматтық-құқықтық шарт еңбек шарты деп танылады. Толығырақ — «ГПХ-ға тыйым 2026 жылғы 8 маусымнан» мақаласында.
2. Азаматтық кодекс бойынша жауапкершілік
Өзін-өзі жұмыспен қамтыған адам тапсырыс беруші алдында азаматтық-құқықтық шарттың тарапы ретінде жауап береді:
- міндеттемені бұзғаны үшін келтірілген залалды өтейді (Азаматтық кодекстің 350-бабы);
- кінәсі болған кезде жауап береді және өзіне байланысты барлық шараларды қолданғанын дәлелдесе, кінәсіз деп есептеледі (359-бап).
Залалды өндіріп алу үшін тапсырыс беруші мынаны дәлелдеуі керек: осы орындаушыға нақты тауарды бергенін, орындаушы шартты бұзғанын, залалдың мөлшерін және залал бұзушылықтан туындағанын. Сондықтан басты құжат — әр тапсырма бойынша тауарды қабылдау-тапсыру актісі.
Егер орындаушы мердігерлік шарт бойынша тапсырыс берушінің материалдарымен жұмыс істесе, шартта өзгеше көзделмесе, жұмысты тапсыру мерзімі басталғанға дейін олардың кездейсоқ жойылу немесе бүліну тәуекелін, егер заңнамалық актілерде немесе шартта өзгеше көзделмесе, оларды берген тарап көтереді (618-бап). Мердігер материалдарды үнемді жұмсауға, жұмсалуы туралы есеп беруге және қалдығын қайтаруға міндетті (625-бап).
3. Залалды төлемнен ұстауға бола ма
Өзін-өзі жұмыспен қамтыған адам жұмыскер емес, сондықтан оған «Еңбек кодексі бойынша» төлемнен ұстау қолданылмайды, ал оған сілтеменің өзі еңбек қатынастарының белгісін қосады.
Азаматтық құқықта қарсы талаптарды есепке жатқызу арқылы өтеуге болады (Азаматтық кодекстің 370-бабы). Бірақ залалды өтеу туралы талапты оның мөлшері даусыз болғанда ғана алаңсыз есепке жатқызуға болады. Егер орындаушы сомамен келіспесе, біржақты есепке жатқызу тәуекелді: ол төленбеген сыйақыны өндіріп алуы мүмкін.
Сенімдірек тәсілдер:
- орындаушы залал сомасы көрсетілген алшақтықтар актісіне қол қояды, ал тараптар есепке жатқызу туралы келісімге қол қояды;
- не шартта нақты бұзушылық үшін, мысалы акт бойынша қабылданған бірліктерді қайтармағаны үшін, тұрақсыздық айыбы алдын ала келісіледі.
Есепке жатқызу да шарт бойынша есеп айырысу болып табылады. Өзін-өзі жұмыспен қамтығанның табысы деп тапсырма үшін сыйақының бүкіл сомасы, оның ішінде есепке жатқызу арқылы өтелген бөлігі де есептеледі, сондықтан чек және 4% ұстау сыйақының толық сомасына рәсімделеді (Салық кодексінің 719-бабы).
4. Ұжымдық ревизиядан кейінгі жетіспеушілік
Егер ұжымдық ревизия қорытындысы бойынша жетіспеушілікті әрқайсысының кінәсін анықтамай бірнеше орындаушыға бөлсе, бұл Еңбек кодексіндегі бригадалық материалдық жауапкершілікті қайталайды. Осылайша компания қайта саралауға дәлел де, дауда әлсіз ұстаным да алады.
Өзін-өзі жұмыспен қамтығанның жауапкершілігі ол акт бойынша қабылдаған нақты тауар мен оның өз кінәсі төңірегінде құрылады.
5. Тауармен жұмысты қалай құру керек
Не істеуге болады:
- орындаушы қол қойған, кірістегі және шығыстағы саны көрсетілген әр тапсырма бойынша қабылдау-тапсыру актісі;
- қабылдау және тапсыру кезінде фото немесе бейне;
- тек акт бойынша қабылданған тауар үшін және тек дәлелденген кінә болғанда жауапкершілік;
- ауысым үшін емес, тапсырма нәтижесі үшін төлем;
- шартта алдын ала келісілген нақты бұзушылық үшін тұрақсыздық айыбы;
- компания тарапынан жүкті сақтандыру.
Не істемеу керек:
- толық материалдық жауапкершілік туралы шарт;
- орындаушыны материалдық жауапты тұлғалар тізбесіне енгізу;
- бригадалық жауапкершілік және жетіспеушілікті «барлығына» бөлу;
- орындаушының түгендеуге материалдық жауапты тұлға ретінде қатысуы;
- Еңбек кодексіне сілтеме жасай отырып ұстаулар.
Қойма жұмыстары туралы — «Қоймадағы өзін-өзі жұмыспен қамтығандар» мақаласында.
Ресми дереккөздер: ҚР Азаматтық кодексі, Жалпы бөлім, 350, 359, 370-баптар (adilet.zan.kz), Ерекше бөлім, 618 және 625-баптар (adilet.zan.kz), ҚР Еңбек кодексі, 26, 27, 115, 123-баптар (adilet.zan.kz), ҚР Салық кодексі, 719-бап (adilet.zan.kz). Материал анықтамалық сипатта және заңгерлік кеңес болып табылмайды. Шарттағы жауапкершілік талаптарын заңгермен келіскен жөн.